"HUYÊN THIÊN" HAY "HUYÊN THUYÊN"? - LỰA CHỌN VÀ THÁI ĐỘ TRONG CÔNG TÁC BIÊN TẬP

Trong quá trình biên tập bộ Thiện Hoa toàn tập – công trình quy tụ các trước tác của Hoà thượng Thích Thiện Hoa, có những chi tiết tưởng chừng rất nhỏ, nhưng lại mở ra cả một câu chuyện dài về ngôn ngữ, học thuật và thái độ đối với di sản.

Khi thực hiện cuốn Bài Học Ngàn Vàng, nhóm biên tập Thư Viện Huệ Quang bắt gặp một từ: “huyên thiên”, kèm theo chú thích nguyên gốc chữ Hán. Từ đây, một câu hỏi được đặt ra: nên giữ “huyên thiên” theo nguyên tác, hay chuyển thành “huyên thuyên” – cách nói quen thuộc hơn với người đọc hôm nay?

𝑴𝒐̣̂𝒕 𝒄𝒉𝒖̛̃, 𝒉𝒂𝒊 𝒍𝒐̛́𝒑 𝒏𝒈𝒉𝒊̃𝒂

Xét về nguồn gốc, “huyên thiên” (喧天) là từ Hán Việt: “huyên” (喧): ồn ào, náo động; “thiên” (天): trời.

→ “huyên thiên” mang nghĩa: ồn ào vang trời, náo động dữ dội, một cách diễn đạt giàu sắc thái văn chương, thường gặp trong lối viết chịu ảnh hưởng Hán học.

Trong khi đó, “huyên thuyên” là dạng biến âm dân gian của “huyên thiên”. Trải qua thời gian, từ này không còn giữ nguyên nghĩa gốc, mà chuyển sang sắc thái: → nói nhiều, nói dai, lặp lại, có phần lảm nhảm.

Như vậy, tuy cùng xuất phát từ một gốc, hai từ này ngày nay đã không hoàn toàn đồng nghĩa. Một bên nghiêng về âm thanh ồn ào, một bên nghiêng về lời nói dài dòng.

𝑮𝒊𝒖̛̃ 𝒏𝒈𝒖𝒚𝒆̂𝒏 𝒉𝒂𝒚 “𝒉𝒊𝒆̣̂𝒏 đ𝒂̣𝒊 𝒉𝒐𝒂́”?

Đặt trong bối cảnh của Thiện Hoa toàn tập, vấn đề không chỉ là chọn một từ “đúng” theo thói quen hiện đại, mà còn là lựa chọn một cách tiếp cận văn bản.

Nếu thay “huyên thiên” bằng “huyên thuyên”, văn bản có thể trở nên dễ hiểu hơn với số đông. Nhưng đồng thời, ta cũng đánh mất: Dấu vết của ngôn ngữ Hán học trong văn phong Hoà thượng; sắc thái cổ kính và trang trọng của nguyên tác; một lớp nghĩa nguyên thuỷ vốn không trùng khít với cách hiểu hiện nay.

Ngược lại, nếu giữ “huyên thiên” mà không chú giải, người đọc đương đại có thể bỡ ngỡ hoặc hiểu sai.

𝑳𝒖̛̣𝒂 𝒄𝒉𝒐̣𝒏 𝒄𝒖̉𝒂 𝒏𝒈𝒖̛𝒐̛̀𝒊 𝒍𝒂̀𝒎 𝒔𝒂́𝒄𝒉

Chính ở điểm này, công việc biên tập không còn là thao tác kỹ thuật, mà trở thành một thái độ học thuật. Hướng xử lý được cân nhắc là: Giữ nguyên “huyên thiên” trong thân văn, đồng thời chú thích rõ: “Huyên thiên: rùm trời, thao thao, nhiều mà ít nghĩa (theo Lê Văn Đức, Lê Ngọc Trụ, Việt Nam tự điển, quyển thượng, trang 649). Nay thường đọc trại là "huyên thuyên".

Cách làm này cho phép: Tôn trọng nguyên tác và văn phong của tác giả; bảo tồn lớp nghĩa lịch sử của ngôn ngữ; đồng thời kết nối với người đọc hiện đại qua phần chú giải.

𝑴𝒐̣̂𝒕 𝒍𝒂́𝒕 𝒄𝒂̆́𝒕 𝒄𝒖̉𝒂 𝒍𝒊̣𝒄𝒉 𝒔𝒖̛̉ 𝒏𝒈𝒐̂𝒏 𝒏𝒈𝒖̛̃

Câu chuyện “huyên thiên” – “huyên thuyên” cũng phản ánh rõ nét bối cảnh mà Hoà thượng Thích Thiện Hoa đã sống và viết: Đó là giai đoạn chuyển mình của văn hoá Việt Nam, khi Hán học và quốc ngữ cùng tồn tại, giao thoa và dần chuyển tiếp. Văn phong của các bậc danh Tăng thời chấn hưng vì thế mang một sắc thái đặc biệt: vừa cổ kính, vừa khai mở; vừa chuẩn mực, vừa hướng đến quảng đại quần chúng.

Giữ lại những từ như “huyên thiên” không chỉ là giữ một chữ, mà là giữ lại hơi thở của một thời kỳ.

𝑻𝒖̛̀ 𝒎𝒐̣̂𝒕 𝒄𝒉𝒖̛̃ 𝒏𝒉𝒊̀𝒏 𝒓𝒂 𝒎𝒐̣̂𝒕 𝒕𝒂̂́𝒎 𝒍𝒐̀𝒏𝒈

Những trao đổi xoay quanh một từ ngữ nhỏ cho thấy tinh thần làm việc nghiêm túc, cẩn trọng của nhóm biên tập. Mỗi lựa chọn đều được cân nhắc giữa: tính chính xác, tính phổ thông và giá trị bảo tồn. Đó cũng là cách mà Thư viện Huệ Quang tiếp cận di sản: không chỉ truyền đạt nội dung, mà còn gìn giữ tinh thần và chiều sâu của văn bản.

Bởi đôi khi, chính từ những chi tiết nhỏ như “huyên thiên”, người đọc có thể chạm đến một tầng ý nghĩa lớn hơn, nơi ngôn ngữ không chỉ để hiểu, mà còn để nhớ, để kết nối và để tri ân.

----

Dịp này, nhân chuyến sưu khảo tư liệu Phật giáo tại Huế tháng 4/2026, Thư viện Huệ Quang đã cúng dường 2 tập trong bộ [Thiện Hoa toàn tập] vừa được in xong đến chư tôn Trưởng lão Hoà thượng và chư Tôn đức nơi các trú xứ mà Thư viện Huệ Quang đã từng có nhân duyên đến làm việc qua các chuyến sưu khảo.

----

Bài: Phùng Anh Quốc

Ảnh: Việt Đức

Cúng dường 2 tập trong bộ [Thiện Hoa toàn tập] đến Trưởng lão Hoà thượng Thích Hải Ấn - Viện trưởng Học viện Phật giáo Việt Nam tại Huế, trú trì Tổ đình Từ Đàm.

Trưởng lão Hoà thượng Thích Đức Thanh - Hiệu trưởng Trường TCPH Tp Huế, trú trì Tổ đình Báo Quốc đang xem bố cục Thiện Hoa toàn tập.

Chân dung Hoà thượng Thích Thiện Hoa (1918 - 1973) trong bộ Thiện Hoa toàn tập.

Hoà thượng trụ trì Tổ đình Thiên Mụ - Thích Trí Tựu hoan hỷ trên tay [Thiện Hoa toàn tập].

Thầy Tri sự chùa Phổ Quang (An Cựu, Huế) là một người quý trọng sách vở. Vừa nhận 2 tập trong bộ [Thiện Hoa toàn tập], thầy đã dở ra xem bố cục cuốn sách, xem các trang trước và sau, từ ngoại quan, lời tựa, quy cách biên tập, mục lục,...