Thiền sư TỔ ẤN - MẬT HOẰNG

𝐐𝐮𝐞̂ 𝐡𝐮̛𝐨̛𝐧𝐠 𝐯𝐚̀ 𝐧𝐢𝐞̂𝐧 đ𝐚̣𝐢

Thiền sư Tổ Ấn - Mật Hoằng là một trong những vị cao tăng của Phật giáo Việt Nam đầu thế kỷ XIX. Cuộc đời hành đạo của ngài đổ dài từ miền Nam đến miền Trung, đặc biệt tại kinh đô Thuận Hóa. Ngài đã khơi sáng ngọn đèn thiền Thiên Đồng pháp phái tỏa rạng cho đến ngày hôm nay. Tuy nhiên, về nhân thân, quê quán và niên đại của ngài cho đến nay vẫn là một ẩn số đối với đàn hậu học lưu tâm đến tự tích các bậc tiền nhân.

Nhân đến thăm đoàn sưu khảo của Thư viện Huệ Quang hiện đang làm công tác sao lục, số hóa kinh sách, tư liệu Hán Nôm tại tổ đình Quốc Ân, phường Phước Vĩnh, thành phố Huế, chúng tôi có cơ duyên đọc được bản “Tự Phổ” cũng như một số tư liệu liên quan đến thiền sư Tổ Ấn - Mật Hoằng. Qua những di cảo hiện còn lưu tại tổ đình Quốc Ân, ta có thể tìm hiểu thêm một vài sử liệu về một bậc cao tăng của Phật giáo Việt Nam.

Bản tự phổ do Hòa thượng Như Đông - Đắc Quang (1888 - 1947 ) biên soạn nhưng không ghi rõ năm, về sau Hòa thượng Hồng Nam - Huyền Không (1906 - 1983) trú trì tổ đình Quốc Ân sao lục lại vào ngày 15 tháng 8 năm Giáp Thìn (1964). Trong đó có những đoạn viết về quê hương, danh tánh và niên đại sinh - tịch của thiền sư Tổ Ấn - Mật Hoằng.

a. Về quê hương và dòng tộc:

Về quê quán và thế danh của thiền sư Tổ Ấn - Mật Hoằng, bảng “Tự Phổ” ghi như sau: “...天姥寺密弘和尚即武文悅法名祖印貫平定省懹仁府符吉縣中安總西覆村 ...”Nghĩa là: “....Hòa thượng Mật Hoằng chùa Thiên Mụ tức Võ Văn Duyệt pháp danh Tổ Ấn, quê quán tại thôn Tây Phú, tổng An Trung, huyện Phù Cát, phủ Hoài Nhơn, tỉnh Bình Định....”

Đoạn “Tự Phổ” đã cho chúng ta biết Hòa thượng Tổ Ấn - Mật Hoằng thế danh Võ Văn Duyệt, quê quán ở thôn Tây Phú, tổng An Trung, huyện Phù Cát, phủ Hoài Nhơn, tỉnh Bình Định.

Đồng thời, chúng tôi đọc trong bản “Tổ đình Quốc Ân tự lý lịch” cũng do Hòa thượng Hồng Nam - Huyền Không chép ngày 15 tháng 5 năm Mậu Tuất (1958) ghi về tên tuổi song thân của thiền sư Mật Hoằng như sau: “密弘和尚:顯考武文謚曰敏直府君之靈 - 九月十三忌; 顯妣胡氏仕謚曰貞順孺人之靈 - 十月初十日忌”. Mật Hoằng hòa thượng: “Hiển khảo Võ Văn thụy viết Mẫn Trực phủ quân chi linh - cửu nguyệt thập tam nhật kỵ; Hiển tỷ Hồ Thị Sĩ thụy viết Trinh Thuận nhụ nhơn chi linh - thập nguyệt sơ thập nhật kỵ”. Ngoài ra, chúng tôi phát hiện trong bàn thờ chính của nhà hậu có bài biến thờ song thân của Thiền sư ghi như sau: “奉為顯考武文德謚曰敏直府君 - 顯妣胡氏仕謚曰貞順孺人之坐位”.Phụng vì Hiển khảo Võ Văn Đức thụy viết Mẫn Trực phủ quân - Hiển tỷ Hồ Thị Sĩ thụy viết Trinh Thuận nhụ nhơn tọa vị.

Qua hai nguồn tư liệu này, chúng ta xác định được thân phụ ngài có tên là Võ Văn Đức, thân mẫu có tên là Hồ Thị Sĩ. Như vậy, về nhân thân và quê quán của thiền sư Tổ Ấn - Mật Hoằng đã được xác định cụ thể qua những thông tin mà bản “Tự Phổ” và bài biến đã cung cấp.

b. Về niên đại:

Bản “Tự Phổ” ghi lại năm viên tịch và tuổi thọ của Thiền sư Tổ Ấn - Mật Hoằng như sau: “... 至乙酉年九月和尚得病于十月初一日子辰付囑慧鑑大師即范文鑑原貫承天省並門徒等儼然示寂行庚甲戎法臘七十三歲 ....” “... đến tháng 9 năm Ất Dậu hòa thượng bị bệnh, cho đến giờ Tý ngày mồng 1 tháng 10 phú chúc cho đại sư Huệ Giám tức Phạm Văn Giám quê ở tỉnh Thừa Thiên và môn đồ rồi an nhiên thị tịch. (Hòa thượng) sinh năm Giáp Tuất, thọ 73 tuổi...”.

Trong “Tự Phổ” cho biết ngài mất giờ Tý (11 đến 1 giờ sáng) ngày mồng 1 tháng 10 năm Ất Dậu. Vậy năm Ất Dậu ở đây thuộc năm 1765, 1825 hay 1885?

Chúng ta biết, thiền sư Tổ Ấn - Mật Hoằng trú trì chùa Đại Giác, Biên Hòa được vua Gia Long triệu ra kinh đô Phú Xuân phong chức Tăng cang và cử làm trú trì quốc tự Thiên Mụ. Như vậy, ngài sống vào những năm dưới triều vua Gia Long và Minh Mạng. Vì thế, năm Ất Dậu phải là năm 1825, niên hiện Minh Mạng thứ 6.

Ngoài ra, trên bia tháp của Thiền sư Tổ Ấn - Mật Hoằng có ghi dòng chữ: “丙戎春孝徒四眾同建”. Nghĩa là: Mùa xuân năm Bính Tuất (1826), môn đồ bốn chúng cùng nhau lập tháp. Điều này khế hợp với sự kiện viên tịch của ngài. Thiền sư viên tịch tháng 10 năm Ất Dậu (1825) và đến mùa xuân năm sau, Bính Tuất (1826), môn đồ mới hoàn tất việc xây tháp phụng thờ là hợp lý.

Bản “Tự Phổ” còn cho chúng ta biết ngài sinh năm Giáp Tuất, hưởng thọ 73 tuổi. Như vậy, tính từ năm Ất Dậu (1825) trở ngược lại thì năm Giáp Tuất phải là năm 1754. Nếu tính theo tuổi âm lịch thì thiền sư thọ 72 tuổi và tuổi dương lịch thì ngài thọ 71 tuổi.

Như vậy, chúng ta xác định được niên đại của Thiền sư Tổ Ấn - Mật Hoằng: ngài sinh năm Giáp Tuất (1754) và viên tịch vào năm Ất Dậu (1825), trụ thế 72 tuổi.

c. Đối chiếu với những nguồn sử liệu trước đây:

Từ trước đến nay, các tác phẩm lịch sử và sử Phật giáo hoặc các bài viết đề cập đến niên đại, dòng họ của Thiền sư Tổ Ấn - Mật Hoằng thì có hai nguồn thông tin khác nhau:

- Nguồn thứ nhất cho rằng Thiền sư họ Nguyễn, sinh năm Ất Mão (1735) và tịch ngày mồng 1 tháng 10 năm Ất Mùi (1835), thọ 101 tuổi. Nguồn này khởi nguyên từ Đại Nam Nhất Thống Chí (ĐNNTC) do Quốc sử quán triều Nguyễn biên soạn dưới triều Tự Đức. Trong quyển 2, viết về Phủ Thừa Thiên mục Tăng có chép về ngài Mật Hoằng như sau: “Nguyễn Hoằng Mật : người huyện Phù Cát, Bình Định, 15 tuổi xuất gia, lưu ngụ ở Gia Định, vào ở chùa Đại Giác, giữ giới hạnh rất tinh, năm Quí Tỵ thứ 8 đời Duệ Tông, cắt tóc làm tăng, năm Gia Long thứ 13 triệu vào Kinh cấp cho tăng cương, trụ trì chùa Thiên Mụ, thống quản tăng chúng; năm Minh Mạng thứ 16 thì tịch, thọ 101 tuổi” .

Trong ĐNNTC, các vị sử gia chép Thiền sư Tổ Ấn - Mật Hoằng tịch năm Minh Mạng thứ 16 tức năm Ất Mùi (1835) và thọ 101 tuổi. Đây có thể là sự nhầm lẫn khi chấp bút của sử quan hoặc người cung cấp thông tin không chính xác. Từ đó, các nhà nghiên cứu sử học về sau đều cho rằng thiền sư sinh năm Ất Mão (1735) và tịch năm Ất Mùi (1835), đại thọ 101 tuổi. Cụ thể như các tác phẩm: “Thiền sư Việt Nam” của Thích Thanh Từ, Sở VHTT Tp.Hồ Chí Minh năm 1992; “Lịch sử Phật giáo Đàng Trong” của Nguyễn Hiền Đức, nxb Tp.Hồ Chí Minh năm 1995 v.v...Như vậy, các tác giả này đều căn cứ theo tiểu truyện ngài Mật Hoằng trong ĐNNTC.

Nguồn thứ hai cho rằng Thiền sư Tổ Ấn - Mật Hoằng sinh năm Giáp Tuất (1754) và tịch năm Ất Dậu (1825), thọ 73 tuổi. Đó là bài viết: “Chùa Quốc Ân: Các Vị Trụ Trì” của L.CADIERE đăng trên tập B.A.V.H (Những Người Bạn Cố Đô Huế), Tập 2 năm 1915, NXB Thuận Hóa 1997. Bởi vì tác giả L.CADIERE đã đọc được tự phổ chùa Quốc Ân và mô tả rất chi tiết trong bài viết của mình. Về sau, tác giả Thích Như Tịnh trong bài viết “Lịch Đại Tổ Sư Trú Trì Chùa Quốc Ân” đăng trên tạp chí Liễu Quán số 08, NXB Thuận Hóa 2016 cũng khẳng định như vậy. Bởi vì tác giả căn cứ theo luận giải của ông L.CADIERE và đọc được trên long vị thờ Thiền sư Tổ Ấn - Mật Hoằng tại chùa Bửu Lâm, thành phố Mỹ Tho có ghi năm tịch của Ngài là ngày mồng 1 tháng 10 năm Ất Dậu (1825). Đây là điểm đặc biệt của long vị thờ Thiền sư Tổ Ấn - Mật Hoằng có ghi rõ năm tịch mà long vị thờ ngài ở các nơi như tổ đình Quốc Ân tại Huế hay tổ đình Đại Giác ở Biên Hòa không có. Tuy nhiên, tác giả Thích Như Tịnh vẫn ghi thiền sư họ Nguyễn chứ không phải họ Võ như trong “Tự Phổ”.

* * * * * * * * *

Căn cứ vào nội dung của “Tự Phổ” cũng như các di cảo liên quan đến thiền sư Tổ Ấn - Mật Hoằng hiện đang được trân tàng tại tổ đình Quốc Ân, ta có thể xác định lại nhân thân và niên đại của thiền sư Tổ Ấn - Mật Hoằng như sau: Thiền sư thế danh Võ Văn Duyệt, sinh quán tại thôn Tây Phú, tổng An Trung, huyện Phù Cát, phủ Hoài Nhơn, tỉnh Bình Định. Thân phụ là cụ ông Võ Văn Đức, thân mẫu là cụ bà Hồ Thị Sĩ. Thiền sư sinh năm Giáp Tuất (1754), viên tịch giờ Tý ngày mồng 1 tháng 10 năm Ất Dậu (1825), trụ thế 72 tuổi.

Hy vọng qua bài khảo cứu ngắn này, với những tư liệu xác thực cụ thể, chúng ta nên điều chỉnh lại nhân thân và niên đại của Thiền sư Tổ Ấn - Mật Hoằng. Từ đó, chúng ta mới có thể tái hiện lại hành trạng và đạo nghiệp cũng như tầm ảnh hưởng của Thiền sư đối với sự phát triển Phật giáo Việt Nam trong quá khứ và hiện tại.

Viên Giác, ngày 19 tháng 4 năm 2026.

Tỳ kheo Như Tịnh kính ghi.

--- --- ---

Ảnh: Phùng Anh Quốc/Thư viện Huệ Quang

Tháp Thiền sư Tổ Ấn - Mật Hoằng phụng thờ tại vườn tháp phía sau Tổ đình Quốc Ân

Chân dung Thiền sư Tổ Ấn - Mật Hoằng trong bài viết về chùa Quốc Ân của linh mục Léopold Cadière trong tạp chí BAVH - Những người bạn Cố đô Huế (Bulletin des Amis du Vieux Hué) của hội Đô Thành Hiếu Cổ